Tonkin. En 1942, pour éviter toute nouvelle surprise à la frontière, un programme important de fortification est entrepris par le Génie. Il comprend huit ouvrages, trois à Lang Son, auquel on doit ajouter la citadelle, renforcée par des blockhaus pour mitrailleuses, deux à Lao Kay, et un à Dong Dang, à Cao Bang et à Ha Giang. Ces ouvrages, construits sur des hauteurs, sont généralement réalisés sur trois niveaux superposés, en béton spécial non armé par suite de la pénurie de fers à béton. La partie basse constitue l’infrastructure souterraine, comprenant usine électrique, casernement, magasins et PC. Ce niveau est relié par puits à l’étage intermédiaire, constitué d’un ensemble de galeries et de magasins, reliés à des casemates pour mitrailleuses, flanquant un mur qui entoure et protège le sommet. Ce mur, maçonné ou en béton, est haut de six mètres, et épais de quatre mètres à la base. La partie haute est constituée de casemates, armées suivant les cas, de canons de 95 sur affût Mle 1904, de canons de 90, 75 et 47 sur affût Mle 1916 ou de canons antichar de 25 et de 37 sur affût de campagne. Les embrasures sont protégées par des fossés diamant et des volets blindés, et les intrados des dalles, épais de 1,70 mètre, sont renforcés par des rails. Des emplacements pour mortiers, et des observatoires, sont également aménagés sur les superstructures. L’ensemble est protégé par un réseau de barbelés, par un barrage de rails antichar, et par des mines de fabrication locale. C’est, en somme, un ouvrage inspiré de ceux réalisés par la CORF pour la ligne Maginot, les cuirassements et l’armement spécifique en moins. Cela n’a d’ailleurs rien de surprenant, puisque plusieurs des officiers du Génie en poste en Indochine ont eu l’occasion d’exercer, avant la guerre, leurs talents dans plusieurs secteurs de la ligne fortifiée métropolitaine, ou en Tunisie. Le chef de bataillon René Ferron, commandant le Génie en Indochine, était en 1931 chef du chantier de l’ouvrage du Mont des Welches, dans la Région fortifiée de Metz. Le chef de bataillon Jean-François Bouveret, chargé de la conception et de la réalisation des ouvrages de la frontière, était, entre 1937 et 1939 détaché à la chefferie de Lille. Quant au capitaine Emile Rous, tué à Lang Son lors des événements de mars 1945, il était à la fin des années 1930 chef de chantier d’une des tranches de construction de la ligne Mareth, dans le sud-tunisien. Dans le martyrologue des officiers du Génie chargés de la réalisation de cette ligne fortifiée, tués, ou plutôt assassinés à leur poste lors du coup de force japonais, figurent également les capitaines Georges Bertard et Marcel Joly, morts pour la France à Ha Giang, ainsi que le capitaine Alexandre Jobert, le lieutenant André Thorel, et le sous-lieutenant Louis Rouanet, morts pour la France à Lang Son. L’ensemble de ces constructions a nécessité la réalisation de 1 000 000 de m³ de terrassements, de 50 000 m³ de béton spécial, de 24 000 m³ de maçonneries pour les galeries, et de 80 000 m³ de maçonneries extérieure. Bien que non terminés, les ouvrages de Lang Son, de Dong Dang, de Ha Giang et de Lao Kay vont être le théâtre de combats acharnés quand, le 9 mars 1945, les Japonais, en perdition dans le Pacifique, décident d’investir la totalité du territoire de l’Indochine française, et d’anéantir les forces françaises. Ils vont agir par traîtrise. À Lang Son, l’état-major japonais invite les autorités civiles et militaires françaises à un dîner, à 18 heures. À l’issue du repas, les invités sont faits prisonniers. Deux officiers supérieurs, le lieutenant-colonel Amiguet et le chef de bataillon Leroy, sont assassinés, pendant que 5 000 soldats montent à l’assaut de la citadelle et des forts. La résistance va durer plusieurs heures, à dix contre un. Le général Émile Lemonnier, qui refuse d’ordonner la reddition, est décapité, de même que le résident Auphelle. Le colonel Robert connaît le même sort, 48 heures plus tard. À la citadelle, les combats ont coûté 120 tués et blessés graves. Mais ce n’est pas terminé et, les 11, 12 et 13 mars, les 400 survivants sont assassinés. Ils sont décapités, ou mitraillés, ou percés de coups de baïonnettes et achevés à coups de pioche. Les combats, dans et autour de Lang Son, ont fait au total 1 128 morts dans les rangs français. 1942 wird vom Pionierkorps ein bedeutendes Befestigungsprogramm in Angriff genommen, um weitere Überraschungen an der Grenze zu vermeiden. Es umfasst acht Werke, drei in Lang Son, zu denen die Zitadelle hinzuzufügen ist, verstärkt durch Maschinengewehrbunker, zwei in Lao Kay sowie je eines in Dong Dang, Cao Bang und Ha Giang. Diese auf Anhöhen errichteten Werke bestehen in der Regel aus drei übereinanderliegenden Ebenen aus Spezialbeton ohne Bewehrung aufgrund des Mangels an Betonstahl. Der untere Teil bildet die unterirdische Infrastruktur mit Elektrizitätswerk, Unterkünften, Magazinen und Gefechtsstand. Diese Ebene ist über Schächte mit der Zwischenebene verbunden, die aus einem System von Gängen und Magazinen besteht, die mit Maschinengewehrkasematten verbunden sind, die eine Mauer flankieren, die den Gipfel umgibt und schützt. Diese Mauer, gemauert oder aus Beton, ist sechs Meter hoch und an der Basis vier Meter dick. Der obere Teil besteht aus Kasematten, die je nach Fall mit 95-mm-Kanonen auf Lafette Mle 1904, 90-mm-, 75-mm- und 47-mm-Kanonen auf Lafette Mle 1916 oder 25-mm- und 37-mm-Panzerabwehrkanonen auf Feldlafette bewaffnet sind. Die Schießscharten sind durch Diamantgräben und Panzerklappen geschützt, und die Laibungen der Deckenplatten, 1,70 Meter dick, sind mit Schienen verstärkt. Auf den Aufbauten sind auch Mörserstellungen und Beobachtungsposten eingerichtet. Das Ganze ist durch ein Stacheldrahtnetz, eine Panzersperre aus Schienen und lokal hergestellte Minen geschützt. Es ist im Wesentlichen ein Werk, das von denen der CORF für die Maginot-Linie inspiriert ist, allerdings ohne die spezifischen Panzerungen und die besondere Bewaffnung. Das ist nicht verwunderlich, denn mehrere der in Indochina stationierten Pionieroffiziere hatten vor dem Krieg die Gelegenheit, ihre Talente in verschiedenen Sektoren der befestigten Linie des Mutterlandes oder in Tunesien unter Beweis zu stellen. Bataillonschef René Ferron, Kommandeur des Pionierkorps in Indochina, war 1931 Bauleiter des Werks Mont des Welches im Befestigten Raum Metz. Bataillonschef Jean-François Bouveret, mit der Konzeption und dem Bau der Grenzwerke beauftragt, war zwischen 1937 und 1939 zur Dienststelle in Lille abkommandiert. Hauptmann Emile Rous, der bei den Ereignissen im März 1945 in Lang Son fiel, war Ende der 1930er Jahre Bauleiter eines der Bauabschnitte der Mareth-Linie in Südtunesien. Im Märtyrerkatalog der Pionieroffiziere, die mit dem Bau dieser befestigten Linie betraut waren und beim japanischen Handstreich an ihrem Posten getötet, oder vielmehr ermordet wurden, finden sich auch die Hauptleute Georges Bertard und Marcel Joly, die für Frankreich in Ha Giang fielen, sowie Hauptmann Alexandre Jobert, Leutnant André Thorel und Unterleutnant Louis Rouanet, die für Frankreich in Lang Son fielen. Für alle diese Bauten waren 1 000 000 m³ Erdbewegungen, 50 000 m³ Spezialbeton, 24 000 m³ Mauerwerk für die Gänge und 80 000 m³ Außenmauerwerk erforderlich. Obwohl nicht fertiggestellt, werden die Werke von Lang Son, Dong Dang, Ha Giang und Lao Kay Schauplatz erbitterter Kämpfe sein, als die Japaner, die im Pazifik in Bedrängnis sind, am 9. März 1945 beschließen, das gesamte Territorium Französisch-Indochinas zu besetzen und die französischen Streitkräfte zu vernichten. Sie werden dabei heimtückisch vorgehen. In Lang Son lädt das japanische Hauptquartier die französischen Zivil- und Militärbehörden um 18 Uhr zu einem Essen ein. Nach dem Essen werden die Gäste gefangen genommen. Zwei höhere Offiziere, Oberstleutnant Amiguet und Bataillonschef Leroy, werden ermordet, während 5 000 Soldaten die Zitadelle und die Forts stürmen. Der Widerstand wird mehrere Stunden dauern, zehn gegen einen. General Émile Lemonnier, der sich weigert, die Kapitulation zu befehlen, wird enthauptet, ebenso wie der Resident Auphelle. Oberst Robert erleidet 48 Stunden später das gleiche Schicksal. In der Zitadelle fordern die Kämpfe 120 Tote und Schwerverletzte. Aber damit ist es nicht getan, und am 11., 12. und 13. März werden die 400 Überlebenden ermordet. Sie werden enthauptet oder mit Maschinengewehren niedergemäht oder mit Bajonetten durchbohrt und mit Spitzhacken endgültig getötet. Die Kämpfe in und um Lang Son forderten insgesamt 1 128 Tote auf französischer Seite. In 1942 wordt door de Genie een belangrijk versterkingsprogramma ondernomen om nieuwe verrassingen aan de grens te voorkomen. Het omvat acht werken, drie in Lang Son, waaraan de citadel moet worden toegevoegd, versterkt met mitrailleurbunkers, twee in Lao Kay, en één in Dong Dang, Cao Bang en Ha Giang. Deze werken, gebouwd op hoogten, bestaan gewoonlijk uit drie boven elkaar liggende niveaus van speciaal ongewapend beton vanwege het tekort aan betonijzer. Het onderste deel vormt de ondergrondse infrastructuur, bestaande uit elektriciteitscentrale, kazerne, magazijnen en commandopost. Dit niveau is via schachten verbonden met de tussenverdieping, bestaande uit een geheel van gangen en magazijnen, verbonden met mitrailleurkazematten, die een muur flankeren die de top omringt en beschermt. Deze muur, gemetseld of van beton, is zes meter hoog en aan de basis vier meter dik. Het bovenste deel bestaat uit kazematten, bewapend naar gelang het geval met 95 mm-kanonnen op affuit Mle 1904, 90 mm-, 75 mm- en 47 mm-kanonnen op affuit Mle 1916 of 25 mm- en 37 mm-antitankkanonnen op veldaffuit. De schietgaten worden beschermd door diamantgrachten en pantserluiken, en de onderzijden van de dekplaten, 1,70 meter dik, zijn versterkt met rails. Op de bovenbouw zijn ook mortieropstellingen en observatieposten ingericht. Het geheel wordt beschermd door een prikkeldraadnetwerk, een antitankversperring van rails en lokaal vervaardigde mijnen. Het is in wezen een werk geïnspireerd op die van de CORF voor de Maginotlinie, zij het zonder de pantseringen en de specifieke bewapening. Dat is niet verwonderlijk, want verschillende van de in Indochina gestationeerde genieofficieren hadden voor de oorlog de gelegenheid hun talenten te oefenen in verschillende sectoren van de versterkte linie van het moederland of in Tunesië. Bataljonschef René Ferron, commandant van de Genie in Indochina, was in 1931 bouwleider van het werk Mont des Welches in de Versterkte Regio Metz. Bataljonschef Jean-François Bouveret, belast met het ontwerp en de realisatie van de grens werken, was tussen 1937 en 1939 gedetacheerd naar het geniecommando van Lille. Kapitein Emile Rous, gedood in Lang Son tijdens de gebeurtenissen van maart 1945, was eind jaren 1930 bouwleider van een van de bouwsecties van de Marethlinie in Zuid-Tunesië. In de martelaarslijst van de genieofficieren belast met de realisatie van deze versterkte linie, die werden gedood, of liever vermoord op hun post tijdens de Japanse staatsgreep, staan ook de kapiteins Georges Bertard en Marcel Joly, die voor Frankrijk stierven in Ha Giang, alsmede kapitein Alexandre Jobert, luitenant André Thorel en onderluitenant Louis Rouanet, die voor Frankrijk stierven in Lang Son. Al deze constructies vergden 1 000 000 m³ grondverzet, 50 000 m³ speciaal beton, 24 000 m³ metselwerk voor de gangen en 80 000 m³ buitensmetselwerk. Hoewel niet voltooid, zullen de werken van Lang Son, Dong Dang, Ha Giang en Lao Kay het toneel zijn van hevige gevechten wanneer de Japanners, die in de Stille Oceaan in het nauw zijn gedreven, op 9 maart 1945 besluiten het hele grondgebied van Frans-Indochina te bezetten en de Franse strijdkrachten te vernietigen. Ze zullen daarbij verraderlijk te werk gaan. In Lang Son nodigt de Japanse staf de Franse burgerlijke en militaire autoriteiten uit voor een diner om 18.00 uur. Na het eten worden de gasten gevangengenomen. Twee hoge officieren, luitenant-kolonel Amiguet en bataljonschef Leroy, worden vermoord, terwijl 5 000 soldaten de citadel en de forten bestormen. De weerstand zal enkele uren duren, met tien tegen één. Generaal Émile Lemonnier, die weigert de overgave te bevelen, wordt onthoofd, evenals de resident Auphelle. Kolonel Robert ondergaat 48 uur later hetzelfde lot. In de citadel eisen de gevechten 120 doden en zwaargewonden. Maar daarmee is het niet afgelopen en op 11, 12 en 13 maart worden de 400 overlevenden vermoord. Ze worden onthoofd, of met mitrailleurs neergemaaid, of met bajonetten doorstoken en met pikhouwelen afgemaakt. De gevechten in en rond Lang Son kostten in totaal 1 128 doden aan Franse zijde. In 1942, to avoid any further surprises on the border, an important fortification programme is undertaken by the Engineer Corps. It comprises eight works, three at Lang Son, to which must be added the citadel, reinforced by machine gun blockhouses, two at Lao Kay, and one at Dong Dang, Cao Bang and Ha Giang. These works, built on heights, are generally constructed on three superimposed levels of special unreinforced concrete due to the shortage of reinforcing steel. The lower part constitutes the underground infrastructure, including an electric power plant, barracks, magazines and command post. This level is connected by shafts to the intermediate level, consisting of a set of galleries and magazines, connected to machine gun casemates flanking a wall that surrounds and protects the summit. This wall, masonry or concrete, is six metres high and four metres thick at the base. The upper part consists of casemates, armed depending on the case with 95 mm guns on mounting Mle 1904, 90 mm, 75 mm and 47 mm guns on mounting Mle 1916 or 25 mm and 37 mm anti-tank guns on field mounting. The embrasures are protected by diamond ditches and armoured flaps, and the undersides of the slabs, 1.70 metres thick, are reinforced with rails. Mortar emplacements and observation posts are also arranged on the superstructures. The whole is protected by a barbed wire network, an anti-tank rail barrier, and locally manufactured mines. It is, in short, a work inspired by those built by the CORF for the Maginot Line, minus the armour and specific armament. This is not surprising, since several of the Engineer officers stationed in Indochina had the opportunity, before the war, to exercise their talents in several sectors of the metropolitan fortified line, or in Tunisia. Battalion Chief René Ferron, commanding the Engineers in Indochina, was in 1931 the construction site manager of the Mont des Welches work in the Fortified Region of Metz. Battalion Chief Jean-François Bouveret, responsible for the design and construction of the border works, was seconded to the Lille engineer command between 1937 and 1939. Captain Emile Rous, killed at Lang Son during the events of March 1945, was at the end of the 1930s the construction site manager of one of the construction phases of the Mareth Line in southern Tunisia. In the martyrology of the Engineer officers responsible for building this fortified line, killed, or rather murdered at their posts during the Japanese coup d'état, are also Captains Georges Bertard and Marcel Joly, who died for France at Ha Giang, as well as Captain Alexandre Jobert, Lieutenant André Thorel, and Second Lieutenant Louis Rouanet, who died for France at Lang Son. All these constructions required 1,000,000 m³ of earthworks, 50,000 m³ of special concrete, 24,000 m³ of masonry for the galleries, and 80,000 m³ of external masonry. Although unfinished, the works of Lang Son, Dong Dang, Ha Giang and Lao Kay will be the scene of fierce fighting when, on 9 March 1945, the Japanese, in distress in the Pacific, decide to occupy the entire territory of French Indochina, and annihilate the French forces. They will act treacherously. At Lang Son, the Japanese headquarters invite the French civil and military authorities to a dinner at 6 pm. After the meal, the guests are taken prisoner. Two senior officers, Lieutenant-Colonel Amiguet and Battalion Chief Leroy, are murdered, while 5,000 soldiers assault the citadel and forts. The resistance will last several hours, ten against one. General Émile Lemonnier, who refuses to order the surrender, is beheaded, as is the resident Auphelle. Colonel Robert meets the same fate 48 hours later. At the citadel, the fighting cost 120 dead and seriously wounded. But it is not over and, on 11, 12 and 13 March, the 400 survivors are murdered. They are beheaded, or machine-gunned, or pierced with bayonets and finished off with pickaxes. The fighting in and around Lang Son totalled 1,128 deaths on the French side. V roce 1942 je ženijním vojskem podniknut důležitý opevňovací program, aby se předešlo dalším překvapením na hranici. Zahrnuje osm děl, tři v Lang Son, k nimž je třeba přičíst citadelu posílenou kulometnými bunkry, dvě v Lao Kay a po jednom v Dong Dang, Cao Bang a Ha Giang. Tato díla, postavená na výšinách, jsou obvykle provedena ve třech nad sebou ležících úrovních ze speciálního nevyztuženého betonu kvůli nedostatku betonářské oceli. Spodní část tvoří podzemní infrastrukturu zahrnující elektrárnu, kasárny, sklady a velitelské stanoviště. Tato úroveň je propojena šachtami se střední úrovní, tvořenou souborem chodeb a skladů, napojených na kulometné kasematy, které flankují zeď obklopující a chránící vrchol. Tato zeď, zděná nebo betonová, je vysoká šest metrů a na základně tlustá čtyři metry. Horní část tvoří kasematy, vyzbrojené podle případu 95mm děly na lafetě vz. 1904, 90mm, 75mm a 47mm děly na lafetě vz. 1916 nebo 25mm a 37mm protitankovými děly na polní lafetě. Střílny jsou chráněny diamantovými příkopy a pancéřovými klapkami a spodní strany desek o tloušťce 1,70 metru jsou vyztuženy kolejnicemi. Na nástavbách jsou také zřízena minometná stanoviště a pozorovatelny. Celek je chráněn sítí ostnatého drátu, protitankovou zátarasou z kolejnic a místně vyrobenými minami. Je to v podstatě dílo inspirované těmi, která postavila CORF pro Maginotovu linii, ovšem bez pancéřování a specifické výzbroje. To není překvapivé, protože několik ženijních důstojníků sloužících v Indočíně mělo před válkou příležitost uplatnit své schopnosti v několika úsecích opevněné linie metropole nebo v Tunisku. Velitel praporu René Ferron, velitel ženijního vojska v Indočíně, byl v roce 1931 vedoucím stavby díla Mont des Welches v Opevněné oblasti Metz. Velitel praporu Jean-François Bouveret, pověřený návrhem a realizací hraničních děl, byl v letech 1937 až 1939 přidělen k ženijnímu velitelství v Lille. Kapitán Emile Rous, zabitý v Lang Son během událostí v březnu 1945, byl koncem 30. let 20. století vedoucím stavby jednoho z úseků výstavby linie Mareth v jižním Tunisku. V mučednickém seznamu ženijních důstojníků pověřených realizací této opevněné linie, zabitých, či spíše zavražděných na svých postech během japonského převratu, figurují také kapitáni Georges Bertard a Marcel Joly, kteří padli pro Francii v Ha Giang, stejně jako kapitán Alexandre Jobert, poručík André Thorel a podporučík Louis Rouanet, kteří padli pro Francii v Lang Son. Všechny tyto stavby vyžadovaly 1 000 000 m³ zemních prací, 50 000 m³ speciálního betonu, 24 000 m³ zdiva pro chodby a 80 000 m³ vnějšího zdiva. Přestože nebyly dokončeny, díla v Lang Son, Dong Dang, Ha Giang a Lao Kay se stanou dějištěm urputných bojů, když se Japonci, kteří jsou v Pacifiku v úzkých, 9. března 1945 rozhodnou obsadit celé území Francouzské Indočíny a zničit francouzské síly. Budou jednat zrádně. V Lang Son pozve japonský štáb francouzské civilní a vojenské úřady na večeři v 18 hodin. Po jídle jsou hosté zajati. Dva vyšší důstojníci, podplukovník Amiguet a velitel praporu Leroy, jsou zavražděni, zatímco 5 000 vojáků útočí na citadelu a pevnosti. Odpor bude trvat několik hodin, deset proti jednomu. Generál Émile Lemonnier, který odmítne nařídit kapitulaci, je sťat, stejně jako rezident Auphelle. Plukovník Robert potká stejný osud o 48 hodin později. V citadele si boje vyžádají 120 mrtvých a těžce zraněných. Ale není konec a 11., 12. a 13. března je 400 přeživších zavražděno. Jsou sťati, nebo postříleni kulomety, nebo probodnuti bajonety a dorážení krumpáči. Boje v Lang Son a okolí si celkem vyžádaly 1 128 mrtvých na francouzské straně. © JJM 19/04/2026